Hoofd- en beestenschat

In de yahoo-group van genealogie in Limburg plaatste Loe Giesen interessante informatie over deze 'belastingheffing'. Met toestemming van hem plaats ik dit artikel nu op deze website.

De belastinglijsten die ik online zet dateren meest uit de 17e en 18e eeuw, met uitschieters naar de 14e eeuw (zogenaamde pondschattingen).
Ik publiceer ze vanwege de genealogische informatie, maar ook voor een beter begrip van de tijd en de omstandigheden waarin onze voorouders leefden.

Bij de hoofdschat (ook wel capitatielijsten genoemd) worden personen aangeslagen, waarbij meestal onderscheid wordt gemaakt tussen volwassen gezinshoofden, vrouwen, knechten en meiden. Soms worden weduwnaren en weduwen afwijkend aangeslagen of zijn mensen zo onvermogend dat de belasting wordt kwijtgescholden.
Uit sommige lijsten blijkt dat zonen en dochters boven een bepaalde leeftijd (deze wordt helaas niet vermeld) hetzelfde werden aangeslagen als knechten en meiden.

Bij de beestenschat (bestiale schat) worden gewoonlijk koeien, runderen, schapen, ganzen en bijen aangeslagen. Met bijen wordt dan een heel bijenvolk bedoeld, vandaar dat in sommige lijsten in plaats van het woord 'bij' ook wel 'kaar' (korf) wordt gebruikt.
Paarden (die vaak ook buiten de pachtcontracten vielen als er gedeeld werd) en varkens waren vrijwel altijd onbelast.

Belastingtarieven in 1653 waren bijvoorbeeld per koe 24 stuiver, kalf/rund 12, schaap 3, bijenkorf 2 stuiver brabants. Om te bewijzen dat een dier inderdaad gestorven was, moesten pachters in de 17e eeuw trouwens veelal de vellen of oren bewaren om deze aan de verpachter te kunnen laten zien. Deze liet zich dus geen oor aannaaien.
In een geïntegreerde lijst van hoofd- en beestenschat uit 1654 worden ook knotwilgen (topwijen) en eiken belast; de bijen worden hier oveigens 'carbeyen' oftewel korf bijen genoemd. In een lijst van 1660 worden alleen koeien, runderen en schapen aangeslagen.

In economisch moeilijke tijden werd de belasting soms kwijtgescholden: "in de jaeren 1705 en 1706 alternative hebben genooten den vrijdom van hunnen hooft ende beestenschadt ter oorsaecke van hunnen geleden schaede" om de bewoners niet nog minder draagkrachtig te laten worden.
Die vrijstellingen, verleend door de plaatselijke overheid, werden niet altijd gedaan met toestemming van de hogere overheid, zodat daar wel eens processen over werden gevoerd.

In de 18e eeuw zien we ook zogenaamde lijsten van consumptie en bedrijf, met daarop alle beroepen anders dan landbouwer/veehouder. Deze verschaffen een aardig inzicht in de samenstelling van de beroepsbevolking. Ook kennen we zogenaamde turflijsten, waarin werd genoteerd hoeveel karren turf van de gemene gronden werden gehaald.

En net als tegenwoordig komen we belastingontduiking tegen: vee werd weggemoffeld en de jeneverketel (waarover accijns moes worden betaald) verzwegen. De belasting werd blijkens akten uit 1785 en 1789 overigens geheven door de schatheffer die bij openbare veiling als minstbiedende pachter werd van dit ambt. Ik citeer even uit mijn Kroniek: "Volgens de voorwaarden ontvangt deze het schatboek en lijsten van hoofd- en beestenschat, consumptie en bedrijf. Uit de gemeente-inkomsten moet hij gewone, subsidie- en onraadspenningen betalen, alsmede de renten van kapitalen gevestigd op de gemeente, dorpslasten etc. Zodra de lijsten van verkochte gemeentegronden zijn opgemaakt door geërfden of regeerders, ontvangt hij deze eveneens.
Ambt ingezet op 2% en opgegaan tot 5%, waarna ingemijnd door de vorige schatheffer A.A. Meuter. Hierna de kaars aangestoken e, na een verlagingen met ¼% door NN Janssen, bij uitbranden van de kaars voor 4½% verbleven aan A.A. Meuter." Over die manieren van veilen (met kaars, stokkenslag en palmslag) kun je ook weer een heel verhaal schrijven.

Mijn laatstgepubliceerde lijst vind je op http://members.lycos.nl/kroniek/1740-1749%20Loe%20Giesen.htm#HBS_Swalmen

De andere voorbeelden die ik noemde (en nog veel meer, in totaal zo'n 8.000 pagina's A4) in mijn Kroniek op: http://members.lycos.nl/maasenswalmdal/

Loe